һамтан нухэрйөөн һурана:
— Щи ямар тургэн ерээбши? Хонон ошопон аад ла? Поп шаганаад ла байна боошхо сооһоо.
— Биш тээрмэдэ хурээгуйб, санхаташооб. Тэхэрээб тиигээд,—гэнэ баабайн. Тиигээд лэ
сээжэеэ тэбэрээд, санхата-шооб гээд пеэшын дэргэдэ няалдаад байба.
— Хуйтэн уһа хэжэ үгыш! Уһан һайма гэжэ хэлсэдэг һэн,— гэнэ һамгандаа.
һамганиинь уһа угөөб гэжэ мунвөхи мылтэй ооторбоёо асаржа угэнэ. Тэрэннин баабайшии
уушхаба. Удангуй тэрэн һеершөе гараба (мылэ хадаа). Эрэд боошхо соо бөөлжэбэ, попын тархи
руу. Тиигээд лэ тэрэ баабаЙшйя шэшэб*;&Ив*Я
шээл хаяжа байна даа, баһа попой тархи щЦ Шэшзһэтэеэ, бөолжэһэтэеэ хуу гаражал байна.
— Юундэ хапууСтатай боошхо соогоо бөөлжэбэштаа? Ха-пуустаяа гэдхээхэм гэжэ оруулаа
һэм,—гэнэ памганиин. >
Тиигээд лэ удангуй тэрэ т\амган унэр танар болоходоиь, боошхоёо эрэмгэдуулжэ гаргана
гаэаантан. Тэрэ хорголһон попшни арай гэжэ боошхо сооһоон гаража, шэшэһэн бөөлжэ-һэн,
пурээ болошоһийма гарша арлина.
65. АЛАШАА ДАНДАР
Урдын нэгэ сагта, шажан бурханай дэл-гэржэ байхын уедэ байгаа. Буряад орон-һоо хоёр
хүбүүд Баруун Жууда эрдэм ном шудалхаар эльгээг-дзһэн байгаа. Эгээ һайн багшын шаби
болоод, ном һудар узэ-жэ эхилбэ. Ном узэхэдээ тэдэ хоёр аргагуй бэлигтэй байжа» хэдэхэя
жэлэй унгэрһэн хойно Баруун Жуугай һайн гэдэг гэб-шэнуудһээиь улуу эрдэмтэй боложо, ехэ
тургээр суу да гарабад. Улад зондонь Баруун Жуугай нара һара хоёр гэһэн хундэтэй'; нэрэтэй
болоо ха.
«Эрдэмтэйшье болообди, һураһан эрдэмээ буряад орондоо ошожо, арад зонойнгоо дунда
тарааха .болбобди»,— гэлдэн зуун хойшоо зуглэн, ута заидаа мордобод.
Айлһаа айлда, нютагЬаа нютагта ороһоор лэ Монголом Хоб-то Уляаста нютагта хурэжэ
ерэбэд. Хонохыи, унжэхын саг боложо, нэгэ орбогорхон гэртэй монголойдо оробод. Үгэйтэйхэн
айл янзатай, убгэн монгол хугшэнтэеэ байба.
Тэдэ хоёр мэндэшэлээд, хонуулыт гэжэ гуйба. Хонохыешье мояголойхи зубшөөжэ, «дээшээ,
дээшээ» гэжэ шэрээ табяад, эдеэнэй дээжэ—сагаан эдеэгээр хундэлбэ.
— Зай, хоёр залуушуул, хаанаһаа хайшаа зорибот,— гэжэ монгол убгэн асууба.
Залуугайшье омог болоо юм гу, эрдэмэйшье омог болоо юм гу. «Буряад орондоо бусажа
ябаһан Баруун Жууда «Наран дара хоёр» гүулэһэн эрдэмтэй уладбди»,— гэжэ борбогорхон
уйгэяиие, угытэй иоиголые тэдэ хоёр баһангяар харюусаба д.
Тиигэжэ хэлэхэлээрнь убгэн монголой зуһэ шарайнь зари-гад гаһэядэл боложо, ямар нэгэн
шэнэ хусэ зорит нэмэлэндэл, дорюун янзын хоолойгоор «Шасарым асал!» — гэжэ хугшэн-дөө
хашхарба.
Ноояо тооһон болошоһон шасар малгайгынь арһа худэһэ
нэп хоорондоһоо ухэгээр дуурэн бэдэржэ, хугшэяиинь гарта*
жа угэбэ.
Үбгэншье шасараа үмдөөд, тасха абаад тэдэ хоёр эрдэмтэй залуушуулда шойрой ном хаяжа
эхилбэ. Хоёр-гурбан үгээр
яахын аргагуй тэдэ хоёрые боожорхибо.
— СагнаЙ хайшаа болошоо гээшэб? Залуудаа хадаа Баруун Жууда һуража байхадамни
минии дээдэ тээ 4 — 5 хун бав-гша пэн, теэд та хоёр мүнөө «Наран, пара» гүүлэһэн эрдэмтэй
улад байгаад, убгэн намда гурбан угээр юуидэ хаагдаба гээ* шэбта? Бурхан шажамнай һүнөө
гээшэ гу? —гэжэ хэлээд убгэн монгол уйлажархиба. Монголойдо хоноод, һайнаар хүидэ-
лүүдээд, хоёр залуушуул замдаа үдэшүулбэ.
«Энээн!һээ хойшо хуниие мэдэнгуй омогорходогоо, дээрэл-хэдэгээ болие, ямаршье хун
ябажа болодог юм байна «хүнэй саада тээ хун, хүлэгэй саада тээ морин», «даахи дор хүлэг, даха
дор хүбүүн» гэһэн үгэнүүднай ёһоороол унэн юм байна» гэжэ тэдэ хоёр залуу эрдэмтэй хүбүүд
алдуугаа мэдэрэн гэм-шэбэд. •
Хоёр. залуушуул Буряад орондоо амгалан һайн хүрэжэ, эрдэм бэлигээ арад зонойнгоо дунда
дэлгэрүулээ һэн гэлсэдэг.
Тэрэ убгэн монгол Алашаа Дандар гэжэ нэрэтэй хун бай-tiaH гэдэг. Баһал тэдээндэл адли
Баруун Жууда ном һудар үзэжэ, хэмшээггүй ехэ эрдэмтэй болоһон, улад зонойнь дунда
шадабари бэлнгээрээ суурхапан хун байгаа хаш.
Тннхэ үедэнь Баруун Жуугай ламанарай хоорондо \пввтэй ангинууд боложо таһараад, бэе
бэедээ хоролхон, ном хаялсан арсалдадаг байгаа юм ха. Алашаа Дандар хадаа эрдэм ехэтэй
байһан тула нэгэшье хуниие урдаа табингүй, үгэшье хэлүү-лэнгүй боожорхидог байгаа.
Тэрэнэйнь тухай багшань мэдээд, нэгэтэ Дандартаа хэлэбэ:
— Заа зуухан, зарим газартань зорёоя алдажа үгэхээ яанаш, б aha оройдоошье урма зориггүй
хүниие хаажархиха гээшэшни буруу гээшэ.
Багшынгаа хэлэһэниие дабаха ёһогүй байжа, Алашаа Дандар зарим гаэартань зорёок алдадаг
болоо һэн гэлсэдэг.
Алашаа Дандарта боогдодог, хороо бусалдаг уладай хоо-рондоһоо «Алашаа Дандар баруун
шойроор тэндэ, зуун шой-poop тиихэдэ тиимэ юумэ алдаба, ухаан бодолынь һамууржа,
эрьюутэшөө»,— гэһэн хоб жэб тараадтиба. Муу юумэн модон һалаатай, уданшьегуй Алашаа
Дандар энээн тухай дуулаад-хиба. Тиимэ муухай хобой тараад байхада Алашаа Дандаршье
хороо бусалаад, баһал хуушаараа хуниие урдаа табингүй хаа-жархндаг болобо.
«Багшын угэ дуулаагуй зэмэтэйб» гэжэ мэдэрээд багшадаа:
— Танайнгаа зарлиг дуулаагуйлби, ямар үйлын үрн амса-ха гээшэбиб, багшамни,— гэжэ
муулартайгаар, толгойгоо И хин, үбдэглэн байжа хэлэбэ.
— Багшын зарлиг дүургээгүй хадаа, ном һудараа хаяжа4Ц маха бодо бзеэрээ худее гэртэн
болохо болоош! — гэжэ баг-шань шэрүүнээр харюусаба.— Эхэнэршни болохо хун зуун хой*
то зүгтэ үлгыдэ хэбтэнэ!
Алашаа Дандар аргагуй ехээр хэдэн хоног уйдаба. «Хайч шаа гэлтэйб? Яалтайб! Юун гзһэн
ехэ бузар юумэ болобо гээшэб.' — гэжэ һанахадаа ондоо юумэн толгойдснь ороногүй. Иимэ ехэ,
бухэ гэгшын зангилаатай асуудал сээжэдэнь зара бэдьхэ болон дуушаба. һуулэй һүулдэ, хэдэн
хоног уйдаһа-найнгаа һуулдэ бусайдаатай зангилаагай үзүурыень олоһон| дол, нэгэ иимэ бодол
нанаадхиба:
«Гэртэй болоо һаа, эдихэ хоол, хубсаһа хунар бэдэр-һээр лэ, тэнгэриин удэр бури нугэл хэхэ
байнаб, тиигэнхаар, тэрэ мании эхэнэр болохо нарай үхнбүүе алажархёод, нэгэл нүгэл
хэжэрхёод лэ, хадын хумэгтэ ошожо, наһанайнгаа дүүрэтэш бүгзэлдэ (һуужа, нүгзлөө амһахаб».
Иимэ бодолдо абтаад бай* хадаа сээжэнэйнь хара бэдьхэ аргааханаар хайлан һалажа байһандал
болобо.
Шара зурхайгаа зуража, үлгытэй басаганай турэһэн нютаг, гэр байрыень олоод, хутагаа
хурсадаад, туреэдээ хээд, зуун хойшоо ябашаба.
Яба ябаһаар Монголой талада хүрэбэ.. Шара зурхайнгаа. ёһоор нэгэ эшэгээ гэртэйхэн айлда
оробо. Ороходонь эхэ эсэгэ хоёр гэжэ залуушуул байба. Үлгытэй үхибүүн унтажа хэбтэнэ. Тэрэ
ухибуүе хараад, «одоол энэ юм ха юм даа, ямар сүлөө-гөөр алаха гээшэб» — гэһэн бодолдо
эзэлэгдээд, сүлөө гара-хые хүлеэжэ ядан, хараһан тээшээ харашоод һууба. Еһоороол
эрьюутэшэһэн хүн шэнги асууһан асуудалда харюусаншьегүй уруугаа харашоод, гэрэй эзэдэй
газаа досоо гарахые ажаглан. аууба. Нэгэл һамбаа гараадхиба. Алашаа Дандар хутагаа гаргажа,
үлгытэй үхибүүе хадхаад лэ хутагаашье 'һугалжа абангүй, хэндэшье харагдангуй гуйжэ
ябашаба.
Гүйгөө, гуйгөө, тэрэ нютагай нэгэ хадын хүмэг хүрэтэр гүй- : бэ. Заахан балгааһан гэр
баряад, тэндээ бүтээлдэ һуушаба.
Үхнбүу алаһан нүгэлөе амсаха хүсэлэнтэй Алашаа Дандар аяар хорёод шахуу жэл тэрэ
хадынгаал хүмэгтэ бүтээлдэ һуу-жа, ном йудар уншахаһаа гадна, өөрөө нилээхэн олон номуу-
дые бэшэн, дүегүүдые гаргаба.
Намарай саг. Ногоо, бургааһан шаралжа, ой модон эреэл-жэ байба. Ургамалай үрн жэмэсынь
болбосоржо байһан, бай-гаалиин эгээл гоё үдэрнүүдэй нэгэниинь байгаа. Тэрэ уедэ шан- • гахан
аадар мүндэртэйгөөр шудхаба. Тэнгэриин сэлмэһэн хой-но, мүндэртэй аадарта дайралдажа,
хүрэжэ үхэхын наада тээ болотороо даарашаһан, норошоһон хубсаһатай, хорёод шахуу наһатай
сэбэрхэн урихан шарайтай, жэмэс түүжэ ябаһан басаган бүтээлдэ һуужа байһан ламын
балгааһан гэртэ дулаа-саха һанаатай орожо ерэбэ. Тиимэ хайратай басаганай орожо ерэхэдэ,