хэлэнэ:

— Баян ноёнһоо гультхаад асарлаа, манаа хуу татахынь

эндэһээ.

Тэрэ хүбүүн баян ноёдтон ошоод хэлэнэ:

— Бөөмнай шагаабартаа няалдашаба, ламахаймнай остоолдоо няалдашаба, эжэмнай гурбан

түйсэ арсияа тэбэрһээр няал-дашоо,— гэнэ.— Манда ошыт, тани ерэхэ гээл,— гэнэ.

Айл тииргэнийнь амьтан ехэ һонирхожо, бая-ноёшуулын хуу барандаа гульдажа ерэнэ.

Гульдаад ерэхэдэн тэдэн баран няалдашаһиим байна. Зариманиин бөөеы татана, эхэнэрнүү-диин

эзыинь татана, бая-ноёһиии ламайн татана. Хойн хойно-һоон татажа байхадан, тэрэ хүбүүи-.

«Энэ бая-ноёһиин барни няалгашхада яахым» — гээд, «ня-ня» гээд барниин няалгаш-хана.

Тэдэн хойн хойноһоон байгаад, барандаа няалдашана. Долоо хрноги дотор соо уйлахаһиин

уйлажа, бөөлэхэһиин бөө-лэжэ байна.

— Ямар юум айн эайда ерэжэ эндэ няалдабабди,— гэлдэнэ.

Тиижэ байхадаа нэгэ баян хүниин хэлэнэ:

— Эндэ ехэ үзэмэршэ биимһэн. Тэрээни асаржа үзэл үзүү* лээ хада яахааб? Энэ хүбүүгээ

эльгээлаа,— гэнэ. Баян хүн тэрэ

хүбүүгээ:

— Ошо, үзэмэршэ хү абаад ер! — гэнэ. Тэрэ хүбүүн үзэ-мэршэдэн ошоно.

— Хэрби тани! Энэ. бая-ноёшуул,—гэнэ.—Урайниин баабай иибием урай хойноо зара

зараһаар алһантнай' болоо,— гэнэ.— һайса няалдаад байгш,—гэнэ.

Үзэмэршэдээ ошожо, үзэмэршэёо асаржа ерэнэ. Тэндэ няал-дажа байһан амитад үзэмэршэ

һамгандаа: «Шангалаад үзэл үзыш!» — гэжэ уйлан байнад. «Ямар бурханһаа болоо гээ-шэбди»,

— гэлдэнэ. Үзэмэршэ һамганиин үзэлээ үзэжэ һууха-дань., тэрэ хүбүүниин баһа аман соогоо

«ня-ня» гэжэ гүбэиээд,

үзэмэршэиим няалгашхоод орьтнно. Тэрэ узэмэршэ һамганиин

тэрэ бая-ноёшуулда, ламадаа, бөөдөө хэлэнэ:,

- Мннинтнай юуш хэхэ аргамни үбэйл, хүүр хэлэхэеэ бо-лисороо эндэтнаи няалдашоольби,

— гэнэ. Тиижэ байхадан, аха заха үбэгэн хулдама сагаан толгойтой, хуһан сагаан һорьбо^

той үбгэн хүн:

— Энэ хүбүүгзэ бая-ноёдууд, бөөнүүд, ламанууд муулуул-һимннт, яалимта? — гэнэ — Энэ

хүбүундэ мүргэгты, шургаг-ты! — гэнэ. Бая-ноёһнин / адуу мал үгэхэ боложо, бөө ламан

урданһаа эдеһэн алта мүнгөө үгэхэ боложо, тэрэ баян хуииин мори унеэнһээн үгэхэ болоно.

Тэрэ хүбүүн газаа гаража «сообор, сообор» — гэжэ, тэрэ амьтаяиин няалдахаяа болижо, тэрэ

хүбүүндээ адуу мал үгэнэ. Баяшуул ноешуул лама, бөөнүүд болобол тэрээнһээ хойшо гэрэ

Хүбүуе иуушалхаяа болибо. Тэрэ хүбүүн «Ня-ня» гэжэ нэрэтэй боложо, баян хүндэ хүдэлхэеэ

болижо, өөрөео нютаг-та ошожо, лайн ажалтай боложо һуугаа даа,— гэнэ.

32. УХААТАЙ МЭХЭТЭЙ ХҮБҮҮНЭЙ ХААН БОЛОҺОН ТУХАЙ

Нэгэ хун угытэй ганса эхэтэй, ганса ямаа-

тай, залхуу, шадабари багатай байгаа

пэн ха. Тиигээд хоолойгоо тэжээхэнь бэрхэтэй боложо, «Байза, хайшан гэжэ бэеэ, эжыгээ

тэжээхэ гээшэбиб? — гэжэ һанана.— Худэлмэри хэжэ шадахагуйб, нэгэ баяниие мэхэлхэ юумэ

байна,— гэжэ бодобо.

Тиигээд ганса ямаагаа хүтэлөөд, эжыгээ дахуулаад, нэгэ ехэ город ошобо ха. Тэндэ баян аад,

хулууша хун байба ха. Тэрэ хумнай баянтай уулзажа остолоово хэе гэжэ хэлсээ хэбэ ха. Бухы

хэрэгтэй зөөри баянһаа эрижэ абаба. Анханпаа хойшо тэрэ хун баян хүүе айлгаха һанаатай

байгаа пэн ха. ТэрЪ баянай остолооводо орходонь, үнөөхи хуниинь ханзаяа неэжэ хаажа байба

ха. Тэрэ хулууша баян энэ ханза соо элдэбын юумэн, мунгэн бии ха гэжэ һанана. Тэрэ хүн нэгэ

хүүе хүлһэл-жэ абаба ха.

Хулууша баян һүни болоходо ерээд, гэрын соолоод, ханзадан орожо байтарын, тэр үнөөхи

хүлһэлжэ абаһан хүнтэеэ бари-

жархиба ха. I

- Минин зөөриие хулуужа байгааш, би шамайе түрмэдэ

үхэмни! — гэхэдэнь: л Ш1

- Намайе табиита, би мянган түхэриг үхэб,- гэоэ^ Тиихэдэнь тэрэ мүнгыень абаад, тэрэ |Ш§|

Ш

ха. Тиигээд һанана: «Бишье эндэ.остолоовоШ» болёоб. хүнтэйшье үһээдэ оробоб, ондоо

газарта ошохо юм

үбЭ Мүнгэеэ эбэртэлээд, ямаагаа хутэлввД эжыгээ ^аранхы һүни хүнэй хараагуйдэ ябм пэн

ябатараа, хонохо сагынь ерэнэ ха. Тиигээд шшвш н

12. Бурятские народные сказки

Лолой гэжэ баяй бии, тэрэ шаман ' хонуулхаДаа болохо гэжэ хунһээ дуулаба. «Ямаандаа

хоёр-гурба зоос эдюулжэ, тэрэ

баяннне мэхэлхэ юм байна»,— гэжэ бодоно. Тэрэ яйлда ерэжэ хоноходонь:

— Энэ юун ямаагаа хутэлоэбши? — гэнэ ха. Тнихэдэнь: »

— Бэеһээ өөригуй һанаад ябадаг ори ганса ямаамни.гээ-шэл даа,—гэнэ.

Углөвгуур тэрэ ямаанайнгаа баахада, хоёр гурба зоосойнгоо гарахада, тэрэ баянайнгаа

хараһаар байтар хоноһонойнгоо ту-, лее угэнэ ха. Тэрэ баяииииь:

— Энэтнай иихэдээ алга мунгөөр баадаг юм гу?

— Баахадаашье ганса алтаар баагаа юм .ааб даа. Харин мунөө тарни уншаагүй байһан

дээрэһээ багаар \бааба гээшэ,— гэбэ ха.

Баян хун: 9

— Энэ ямаагаа намда худалдыш? — гэнэ.

— Үгы юу хэлээ гээшэбши?! Энээнээ худал да а һаа, би эднхэ хооллохо юумэ угы

болошохолби. Шамда туһалхын тула табак зууятухэригөөрүгөө һаа • үгэһүүлби даа,— гэнэ ха.

Тиигэ-жэ /гзрэ баян ямаагыень. абаха i болоно ха.

& Тарни.уншаад лэ гэдэһыш* эльбээрэй, тиихэдэшнил алтаар' бааха .байха,~-:гэнэ.. Тиигаэд;

эжыгээ хутэлөөд мунгөө абаад, нэгэ город» орожо ерэбэ ха. |Йл

Тэрэ городой базаар дээгуур ябажа ябахадань, баян хун худалдажа абаһан ямаагаа ■ хэды

гэдэһынь эльбэхэдэнь, тэрэ ямааининь үхэшэбэ ха. Хороо бусалһандаа энэ город соогуур ябаа

гээбы гэжэ город ошожо бэдэрбэ ха. Тиигээд городой уйлсэдэ уулзана ха. Тэрэ баян тэрэ хүүе

барижа хаанда абаа-шажа тушааба. Хаан:

— Шн, еөрөо энээнээ һунаа,— гэнэ ха. Тэрэ баян «яаха болоо гээшэбиб?» — гэжэ һанана.

Тиигэжэ

ябатараа м.эшээг соо хээд лэ уда уруу хаяжархяха байна гэжэ бодоно. Мэшээгтэ хээд лэ

ябана ха. Тиигээд лэ шээһэнэйнгээ хүрэхэдэ, тэрэ хунэйнгөө тархи дээгүур шээжэрхибэ.

Тнихэдэнь:

— Намайе мэхэлжэ энэ мэшээг соо һуулгаһан а ад, ушөө тархи дзэгүүрни бааха,

шээхэшнибы! — гэнэ.

Упаниинь ехэ холо байгаа ха. Унданайнгаа хүрэхэдэ түрүун ошожо уһа уужархёод ерэхэ юм

байна гээд, мэшээгтэй хунээ орхёод, уһанда ошоно ха. Тнихэ үедэнь тэрэ багаар уха а муу-

тайхан мал адуулһан хун ябаба ха. Тэрэнэй харан гэһээнь, нэгэ мэшээгтэй юумэнэй байхада

барижа үзэбэ ха. Үзэхэдэнь, хун һууһан хэбэртэй болоно ха.

— Ши эндэ юу хэжэ йууна гээшэбши? — гэнэ ха. Тияхэдэяь:

— Намайе хаан боло гэнэ, харин би лама болохомяи тэхэ-

дэмнп мэшээг соо хээд байна,— гэнэ.

— Яагаа хун гээшэбши? Хаан болоходо юун пайн юм гээ-

шэб! — гэнэ.

— Үгы даа, би лама болохоб, харин энээн соо ороһон хүя тэрэ бэеэрээ хаан болошохо юм.

Ши хаан болохо дуратай паа, энээн соо орыш. Эзэнэйм ерээгүйдэ намайе тайлаад лэ энээн соо

оро,— гэнэ.

Тэрэ үхэршэн тайлэжа өөрөө ороно ха. Тэрэ хун гараад, -хул гарыень уяба ха. Өөрөө нэгэ

ехэ модон дээрэ гаража һууба. Абажа ябаһан хүнүүдынь амараад, уһа уугаад ерэхэдээ:

— Энэмнай яагаа хүнгэн болошобоб,—гэнэ ха нэгэниинь. Тиихэдэнь нүгөөдэнь:

— Амараад ерэхэдэм хүнгэн шэнги болоод байгаа ааб

даа,— гэнэ ха.

Тиигээд тэрэнээ абаашажа уһа уруу хаяжархина. Тэрэ хүн модонһоо буугаад саашаа ябана

ха. Эжыдээ ерээд, «эндэ байха аргамни болёо гээшэ, ондоо газарта ошожо байха бо-лооб» гэжэ

бодоно. ТЛшгээд эхэеэ хүтэлөөд, ой соогуур ябана ха.

Тиигэжэ ябатараа баахалдайтай уулзаба ха. Тэрэ хүмнай шадалтай солбон болоод ябаа ха

тиихэ сагта. Баахалдайн гуйжэ ерэхэдэ, хоер шэхэнһээн аһалдаад, ехээр носолдобо ха. Тиигээд

хоюулан эсээ ха. Носолдожо байхадан алтан зоосоо хээд ябаһан юумэниин хахаржа, алтан

зоосуушын иишэ тии-шээ сасаршана ха. Ошохо гэжэ ябаһан городойнь хаанай хү-бүүн ондоо

городто ошожо хаан болохо байгаа. Тэрэ хаанай хүбүүн һүүлшынхиеэ гэжэ агнуурида гараад

ябажа ябана.

Тэрэ хүүе хараад:

— Шн юу хэжэ байна гээшэбши,—гэхэдэнь, тэрэ хүн амаа хүдэлгэжэ юумэ уншаһан

хэбэртэй байгаа һэн ха. Тиихэдэнь:

— Би хаан хүнэй хүбүүн гээшэб, ши юундэ дуугарнагуйб-