ante Iouem nulli subigebant arua coloni;

ne signare quidem aut partiri limite campum

fas erat: in medium quaerebant, ipsaque tellus

omnia liberius nullo poscente ferebat.

ille malum uirus serpentibus addidit atris,

praedarique lupos iussit pontumque moueri,

mellaque decussit foliis ignemque remouit,

et passim riuis currentia uina repressit,

ut uarias usus meditando extunderet artis

paulatim, et sulcis frumenti quaereret herbam,

ut silicis uenis abstrusum excuderet ignem.

tunc alnos primum fluuii sensere cauatas;

nauita tum stellis numeros et nomina fecit

Pleiadas, Hyadas, claramque Lycaonis Arcton;

tum laqueis captare feras et fallere uisco

inuentum et magnos canibus circumdare saltus;

atque alius latum funda iam uerberat amnem

alta petens, pelagoque alius trahit umida lina;

tum ferri rigor atque argutae lammina serrae

(nam primi cuneis scindebant fissile lignum),

tum uariae uenere artes. labor omnia uicit

improbus et duris urgens in rebus egestas.

prima Ceres ferro mortalis uertere terram

instituit, cum iam glandes atque arbuta sacrae

deficerent siluae et uictum Dodona negaret.

mox et frumentis labor additus, ut mala culmos

esset robigo segnisque horreret in aruis

carduus; intereunt segetes, subit aspera silua,

lappaeque tribolique, interque nitentia culta

infelix lolium et steriles dominantur auenae.

quod nisi et adsiduis herbam insectabere rastris

et sonitu terrebis auis et ruris opaci

falce premes umbras uotisque uocaueris imbrem,

heu magnum alterius frustra spectabis aceruum,

concussaque famem in siluis solabere quercu.

114. Solem quis dicere falsum audeat?

SI uero solem ad rapidum lunasque sequentis

ordine respicies, numquam te crastina fallet

hora, neque insidiis noctis capiere serenae.

luna reuertentis cum primum colligit ignis,

si nigrum obscuro comprenderit aлra cornu,

maximus agricolis pelagoque parabitur imber;

at si uirgineum suffuderit ore ruborem,

uentus erit; uento semper rubet aurea Phoebe.

sin ortu quarto (namque is certissimus auctor)

pura neque obtunsis per caelum cornibus ibit,

totus et ille dies et qui nascentur ab illo

exactum ad mensem pluuia uentisque carebunt,

uotaque seruati soluent in litore nautae

Glauco et Panopeae et Inoo Melicertae.

sol quoque et exoriens et cum se condet in undas

signa dabit; solem certissima signa sequuntur,

et quae mane refert et quae surgentibus astris.

ille ubi nascentem maculis uariauerit ortum

conditus in nubem medioque refugerit orbe,

suspecti tibi sint imbres: namque urget ab alto

arboribusque satisque Notus pecorique sinister.

aut ubi sub lucem densa inter nubila sese

diuersi rumpent radii, aut ubi pallida surget

Tithoni croceum linquens Aurora cubile,

heu, male tum mitis defendet pampinus uuas;

tam multa in tectis crepitans salit horrida grando.

hoc etiam, emenso cum iam decedit Olympo,

profuerit meminisse magis; nam saepe uidemus

ipsius in uultu uarios errare colores:

caeruleus pluuiam denuntiat, igneus Euros;

sin maculae incipient rutilo immiscerier igni,

omnia tum pariter uento nimbisque uidebis

feruere. non illa quisquam me nocte per altum

ire neque ab terra moneat conuellere funem.

at si, cum referetque diem condetque relatum,

lucidus orbis erit, frustra terrebere nimbis

et claro siluas cernes Aquilone moueri.

denique, quid uesper serus uehat, unde serenas

uentus agat nubes, quid cogitet umidus Auster,

sol tibi signa dabit. solem quis dicere falsum

audeat? ille etiam caecos instare tumultus

saepe monet fraudemque et operta tumescere bella.

ille etiam exstincto miseratus Caesare Romam,

cum caput obscura nitidum ferrugine texit

impiaque aeternam timuerunt saecula noctem.

tempore quamquam illo tellus quoque et aequora ponti,

obscenaeque canes importunaeque uolucres

signa dabant. quotiens Cyclopum efferuere in agros

uidimus undantem ruptis fornacibus Aetnam,

flammarumque globos liquefactaque uoluere saxa!

armorum sonitum toto Germania caelo

audiit, insolitis tremuerunt motibus Alpes.

uox quoque per lucos uulgo exaudita silentis

ingens, et simulacra modis pallentia miris

uisa sub obscurum noctis, pecudesque locutae

(infandum!); sistunt amnes terraeque dehiscunt,

et maestum inlacrimat templis ebur aeraque sudant.

proluit insano contorquens uertice siluas

fluuiorum rex Eridanus camposque per omnis