cum stabulis armenta tulit. nec tempore eodem

tristibus aut extis fibrae apparere minaces

aut puteis manare cruor cessauit, et altae

per noctem resonare lupis ululantibus urbes.

non alias caelo ceciderunt plura sereno

fulgura nec diri totiens arsere cometae.

ergo inter sese paribus concurrere telis

Romanas acies iterum uidere Philippi;

nec fuit indignum superis bis sanguine nostro

Emathiam et latos Haemi pinguescere campos.

scilicet et tempus ueniet cum finibus illis

agricola incuruo terram molitus aratro

exesa inueniet scabra robigine pila,

aut grauibus rastris galeas pulsabit inanis,

grandiaque effossis mirabitur ossa sepulcris.

di patrii, Indigetes, et Romule Vestaque mater,

quae Tuscum Tiberim et Romana Palatia seruas,

hunc saltem euerso iuuenem succurrere saeclo

ne prohibete. satis iam pridem sanguine nostro

Laomedonteae luimus periuria Troiae.

iam pridem nobis caeli te regia, Caesar,

inuidet atque hominum queritur curare triumphos,

quippe ubi fas uersum atque nefas; tot bella per orbem,

tam multae scelerum facies, non ullus aratro

dignus honos, squalent abductis arua colonis,

et curuae rigidum falces conflantur in ensem.

hinc mouet Euphrates, illinc Germania bellum;

uicinae ruptis inter se legibus urbes

arma ferunt; saeuit toto Mars impius orbe;

ut cum carceribus sese effudere quadrigae,

addunt in spatio, et frustra retinacula tendens

fertur equis auriga neque audit currus habenas.

115. Italia, io te saluto

SED neque Medorum siluae, ditissima terra,

nec pulcher Ganges atque auro turbidus Hermus

laudibus Italiae certent, non Bactra neque Indi

totaque turiferis Panchaia pinguis harenis.

haec loca non tauri spirantes naribus ignem

inuertere satis immanis dentibus hydri,

nec galeis densisque uirum seges horruit hastis;

sed grauidae fruges et Bacchi Massicus umor

impleuere; tenent oleae armentaque laeta.

hinc bellator equus campo sese arduus infert,

hinc albi, Clitumne, greges et maxima taurus

uictima, saepe tuo perfusi flumine sacro,

Romanos ad templa deum duxere triumphos.

hic uer adsiduum atque alienis mensibus aestas:

bis grauidae pecudes, bis pomis utilis arbos.

at rabidae tigres absunt et saeua leonum

semina, nec miseros fallunt aconita legentis,

nec rapit immensos orbis per humum neque tanto

squameus in spiram tractu se colligit anguis.

adde tot egregias urbes operumque laborem,

tot congesta manu praeruptis oppida saxis

fluminaque antiquos subterlabentia muros.

an mare quod supra memorem, quodque adluit infra?

anne lacus tantos? te, Lari maxime, teque,

fluctibus et fremitu adsurgens, Benace, marino?

an memorem portus Lucrinoque addita claustra

atque indignatum magnis stridoribus aequor,

Iulia qua ponto longe sonat unda refuso

Tyrrhenusque fretis immittitur aestus Auernis?

haec eadem argenti riuos aerisque metalla

ostendit uenis atque auro plurima fluxit.

haec genus acre uirum, Marsos pubemque Sabellam

adsuetumque malo Ligurem Volscosque uerutos

extulit, haec Decios Fabios magnosque Camillos,

Scipiadas duros bello et te, maxime Caesar,

qui nunc extremis Asiae iam uictor in oris

imbellem auertis Romanis arcibus Indum.

salue, magna parens frugum, Saturnia tellus,

magna uirum: tibi res antiquae laudis et artis

ingredior sanctos ausus recludere fontis,

Ascraeumque cano Romana per oppida carmen.

116. 'God made the country but man made the town'

O FORTVNATOS nimium, sua si bona norint,

agricolas! quibus ipsa procul discordibus armis

fundit humo facilem uictum iustissima tellus;

si non ingentem foribus domus alta superbis

mane salutantum totis uomit aedibus undam,

nec uarios inhiant pulchra testudine postis

inlusasque auro uestis Ephyreiaque aera,

alba neque Assyrio fucatur lana ueneno,

nec casia liquidi corrumpitur usus oliui;

at secura quies et nescia fallere uita,

diues opum uariarum, at latis otia fundis

speluncae uiuique lacus, at frigida Tempe

mugitusque boum mollesque sub arbore somni

non absunt; illic saltus ac lustra ferarum,

et patiens operum exiguoque adsueta iuuentus,

sacra deum, sanctique patres; extrema per illos

Iustitia excedens terris uestigia fecit.

Me uero primum dulces ante omnia Musae,

quarum sacra fero ingenti percussus amore,

accipiant caelique uias et sidera monstrent,